Hành trình 60 năm của bức tranh thủy mặc “Việt Nam Quốc Tổ”
Trong không gian trang trọng của phòng Khánh Tiết Dinh Độc Lập, giữa ánh sáng lung linh từ ánh đèn pha lê, có một tác phẩm nghệ thuật khiến nhiều du khách bất giác chậm bước. Đó là bức tranh “Việt Nam Quốc Tổ”. Không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, bức tranh còn là chứng nhân của một câu chuyện lịch sử ít ai biết đến của sáu thập kỷ trước.
Hành trình dẫn du khách đến phòng Khánh Tiết giống như một sự khám phá được sắp đặt đầy dụng ý. Bước vào sảnh lầu một, phía bên phải là phòng Nội các, bên trái là phòng Đại yến, còn ngay phía trước là cầu trung tâm dẫn lên lầu hai, phía sau cầu thang ấy lại là một không gian gần như ẩn mình của phòng Khánh Tiết. Và chính trong không gian ấy, có một bức tranh khiến nhiều du khách chậm bước.
Nằm ở phía đầu phòng, bức tranh có chiều dài 5,6 mét, ghép từ 8 tấm hoàn chỉnh, được thể hiện bằng kỹ thuật thủy mặc, tạo nên vẽ đẹp mềm mại, cổ kính và giàu chiều sâu thị giác.
Ở trung tâm bức tranh là hình ảnh Đức Quốc tổ Hùng Vương trong dáng vẻ uy nghi, ngồi giữa hai hàng bá quan văn võ. Tay phải của Quốc Tổ cầm bút viết hai chữ “Văn Lang” Hậu cảnh phía sau được cách điệu bằng hoa văn sóng nước và mây. Mặt trước bệ gỗ đặt ghế ngồi có dòng chữ viết tay “Việt Nam Quốc Tổ”. Ở góc trái có đề tên tác giả “Trọng Nội” bằng chữ Hán ở trên, chữ Việt ở dưới, giữa là dấu triện màu đỏ. Góc phải có ghi ngày 31 tháng 10 năm 1966 khánh thành Dinh Độc Lập, bên dưới là dòng chữ “VIET NAM”. Phần khung tranh được làm bằng gỗ, sơn sắc vàng và đen chuyển sắc từ nhạt đến đậm về phía mép khung.
Và cũng chính chiếc khung ấy lại mở ra một câu chuyện ít người biết.
Ngày 22/10/1966, Ban Trang trí Dinh Độc Lập nhận được một lá thư đặc biệt từ họa sĩ Trọng Nội. Trong thư, ông bày tỏ mong muốn được trao tặng tác phẩm thủy mặc Việt Nam Quốc Tổ cho Dinh Độc Lập [1]. Ban đầu, tác phẩm được dự kiến sẽ có một khoản thù lao dành cho tác giả. Tuy nhiên, khi biết quỹ tái thiết Dinh Độc Lập lúc bấy giờ không còn đủ ngân khoản, họa sĩ Trọng Nội đã đưa ra một quyết định đáng trân trọng: ông từ chối nhận thù lao và tự nguyện hiến tặng tác phẩm.
Trước đề nghị đặc biệt này, Ban Trang trí đã xin ý kiến của kiến trúc sư Ngô Viết Thụ, kỹ sư Phan Văn Điển cùng ông Phạm Ngọc Sang thuộc Văn phòng Phủ Chủ tịch Ủy ban Lãnh đạo quốc gia về việc sử dụng tác phẩm tại phòng Khánh Tiết.
Chỉ vài ngày sau, vào 26/10/1966, kiến trúc sư Ngô Viết Thụ đã trình lên Trung tá Phan Văn Điển, quản đốc công trường xây dựng Dinh Độc Lập, về việc tiếp nhận và đóng khung bức tranh [2].
Một chi tiết tưởng như rất nhỏ nhưng lại khiến câu chuyện trở nên gần gũi hơn: hồ sơ lưu trữ không chỉ ghi nhận việc tiếp nhận tác phẩm mà còn cẩn trọng lưu lại cả chi phí đóng khung tranh với giá 106.000 đồng lúc bấy giờ.
Hai tháng sau, vào ngày 27/12/1966, trong đơn viết tay [3] gửi đến Ủy ban tiếp nhận công tác trang trí Dinh Độc Lập, họa sĩ Trọng Nội thông báo việc hoàn tất bức tranh “Việt Nam Quốc Tổ” và đề nghị phía dinh thự tiến hành tiếp nhận tác phẩm.
Đến ngày 13/01/1967, văn phòng chuyên viên của Phủ Chủ tịch Ủy ban Lãnh đạo quốc gia tiếp tục gửi văn bản đến Trung tá quản đốc công trường về biên bản [4] tiếp nhận làm khung tranh, hoàn tất quá trình đưa tác phẩm vào không gian của phòng Khánh Tiết.
Gần sáu thập kỷ đã trôi qua, màu thời gian in lên nền thủy mặc khiến bức tranh thêm phần cổ kính. Nhưng điều còn lại không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật, mà còn là câu chuyện về một món quà được trao đi trong lúc ngân sách không còn đủ — để hôm nay vẫn tiếp tục hiện diện trước công chúng, ngay chính nơi tác phẩm từng được lựa chọn để thuộc về.
Danh mục tài liệu:
[1] Công văn số 24/CT/DĐL/BTT ngày 22/10/1966 v/v KTS trưởng công trình trang trí Dinh Độc Lập gửi KTS Ngô Viết Thụ, Trung tá Phạm Ngọc Sang, Trung tá Phan Văn Điển – quản đốc công trường Dinh Độc Lập v/v họa sĩ Trọng Nội tặng bức tranh “Việt Nam Quốc Tổ” và sử dụng bức tranh này tại phòng Khánh Tiết. Hồ sơ số 23620/PTT. Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.
[2] Phiếu trình đề nghị của KTS Ngô Viết Thụ về việc xin đóng khung cho bức tranh Việt Nam Quốc Tổ và Phiếu đặt mua khung cho tranh. Hồ sơ số 23623/PTTg. Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.
[3] Đơn xin tiếp nhận bức tranh “Đức Quốc tổ Hùng Vương” của ông Trọng Nội ngày 27/12/1966. Hồ sơ số 23620/PTT. Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.
[4] Phiếu gửi số 11/PCT/VP/CV ngày 31/1/1967 của văn phòng chuyên viên gửi trung tá Quản đốc công trường Dinh Độc Lập về biên bản tiếp nhận công tác làm khuôn bức tranh Việt Nam Quốc Tổ. Hồ sơ số 23617/PTT. Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.
