Kỳ 2: Buổi “chiêu đãi đặc biệt” tại Dinh Độc Lập
Trước cuộc tranh luận gay gắt tại Washington (Hoa Kỳ) về khoản quân viện bổ sung cho chính quyền Nguyễn Văn Thiệu, cuối tháng 2 và đầu tháng 3/1975, phái đoàn Quốc hội Hoa Kỳ đã đến Sài Gòn trực tiếp khảo sát tình hình chính quyền VNCH trước khi đưa ra lập trường cuối cùng.
Theo kế hoạch của chính quyền Sài Gòn, phái đoàn được bố trí làm việc với nhiều cơ quan trọng yếu. Tại Bộ Tổng Tham mưu, các thành viên phái đoàn được nghe trình bày về tình hình quân sự; Bộ Ngoại giao cung cấp thông tin liên quan đến việc thi hành Hiệp định Paris; Bên canh đó là các cuộc làm việc với các cơ quan phụ trách kinh tế, tài chính, xã hội, nội vụ, dân vận và Quốc hội VNCH.
Chương trình còn bao gồm các chuyến đi thực địa tới trại định cư, khu kỹ nghệ, trung tâm cải huấn, tiền đồn, quân đoàn, sư đoàn và trung tâm chiêu hồi. Cách tổ chức này cho thấy chính quyền Sài Gòn muốn cung cấp cho phái đoàn một “hồ sơ thuyết phục” toàn diện về tình hình VNCH. (Bộ Ngoại Giao VNCH, 1975)
Tuy nhiên, diễn biến thực tế không hoàn toàn theo kịch bản mà chính quyền Sài Gòn mong muốn. Một số thành viên phái đoàn, đặc biệt là các nghị sĩ và dân biểu vốn có lập trường phản chiến hoặc phê phán can dự của Hoa Kỳ ở Đông Dương, không chỉ xem xét nhu cầu quân sự mà còn tập trung vào các vấn đề nội trị của VNCH: tù chính trị, tự do báo chí, tham nhũng, phong trào đối lập và khả năng hình thành “lực lượng thứ ba”. Những yêu cầu gặp Huỳnh Tấn Mẫm, Ngô Bá Thành, Trần Hữu Thanh và một số ký giả bị giam giữ, đồng thời có những đề xuất khảo sát tại khám Chí Hòa hoặc Côn đảo, cho thấy trọng tâm quan sát của họ đã chuyển từ chiến trường sang tính chính đáng chính trị của chế độ Nguyễn Văn Thiệu.
Các cuộc tiếp xúc của phái đoàn tại Sài Gòn vì thế mang tính chất “điều tra chính trị” nhiều hơn là khảo sát quân sự thuần túy. Việc Thượng nghị sĩ Bartlett và Dân biểu McCloskey gặp các ký giả bị giam giữ tại Tổng nha Cảnh sát, tiếp xúc với linh mục Trần Hữu Thanh – người đứng đầu phong trào chống tham nhũng – và ghi nhận các cáo buộc liên quan đến việc đối xử với người bị giam giữ, đã tác động trực tiếp đến khách một bộ phận thành viên Quốc hội Hoa Kỳ nhìn nhận chính quyền Sài Gòn. Vấn đề tù chính trị và tự do báo chí trở thành nội dung trung tâm của chuyến khảo sát, thoát ra khỏi vấn đề quân sự.
Hình 2: Từ ngày 28/02/1975, phái đoàn Quốc Hội Hoa Kỳ tổ chức các hoạt động gặp gỡ Thủ tướng Vũ Văn Mẫu, các dân biểu trong phong trào chống tham nhũng…
Nguồn: Thư viện khoa học tổng hợp
Cuộc gặp giữa phái đoàn và Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu tại Dinh Độc Lập cho thấy sự rạn nứt sâu sắc trong quan hệ đồng minh. Theo hồi ức của Nguyễn Tiến Hưng, buổi làm việc biến thành một cuộc chất vấn căng thẳng: phái đoàn đặt câu hỏi về việc VNCH có vi phạm ngừng bắn hay không, về tù chính trị, tham nhũng, tự do báo chí và triển vọng của một giải pháp chính trị rộng hơn. Trong khi đó, ít thành viên dành trọng tâm cho sự gia tăng lực lượng của Quân Giải phóng hoặc Hiệp định Paris. Điều này cho thấy viện trợ không còn là nghĩa vụ chiến lược mặc nhiên mà phải gắn với điều kiện chính trị cụ thể.
Tối 1/3/1975 tại Dinh Độc Lập, Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu tổ chức tiệc chiêu đãi phái đoàn Quốc hội Hoa Kỳ trong chuỗi “các cuộc chiêu đãi” phái đoàn trong những ngày làm việc tại Sài Gòn. Toàn bộ chương trình tiếp đón được thiết kế để trực tiếp tác động đến các thành viên phái đoàn trước khi họ trở về Washington (Hoa Kỳ).
Hình 3: Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu trong buổi tiếp phái đoàn Quốc hội Hoa Kỳ tại Dinh Độc Lập, 1/3/1975. (Nguồn: Thư viện khoa học tổng hợp Tp.HCM)
Bữa tiệc cho thấy thế bất cân xứng trong quan hệ đồng minh vào thời điểm cuối cuộc chiến.
Về phía chính quyền Sài Gòn, đây là dịp biểu thị sự trang trọng đối với các Nghị sĩ Hoa Kỳ, đồng thời thể hiện sự điềm tĩnh và tự tin của một chính quyền đang tìm cách chứng minh rằng mình vẫn có năng lực tồn tại.
Về phía nhiều thành viên phái đoàn Quốc hội Hoa Kỳ, họ tham dự với tâm thế thẩm tra hơn là chia sẻ trách nhiệm chiến lược sau khi những cuộc tiếp xúc với các cơ quan chính quyền, báo giới, giới đối lập, các nhân vật tôn giáo…Sự căng thẳng được ghi nhận qua thái độ dè dặt, lạnh nhạt của một số khách mời, đặc biệt dân biểu Bella Abzug, người đại diện cho khuynh hướng phản chiến và hoài nghi sâu sắc đối với chính quyền Thiệu.(Bella S. Abzug, không ngày)
Trong diễn văn tại buổi tiệc Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu nhấn mạnh về vấn đề cam kết của Hoa Kỳ đối với Việt Nam. Ông đề cập đến những cam kết được đưa ra qua nhiều đời Tổng thống Hoa Kỳ và các Quốc hội trong suốt hai thập niên, “năm đời tổng thống Hoa Kỳ thuộc cả hai chính đảng cùng các Quốc hội kế tiếp đã nhiều lần cam kết hỗ trợ miền Nam Việt Nam”. Vấn đề mà Tổng thống Thiệu đặt ra không chỉ là khoản quân viện bổ túc 300 triệu Hoa Kỳ kim, mà là giá trị lời cam kết của Hoa Kỳ sau Hiệp định Paris: “Sự cam kết của Hoa Kỳ có giá trị gì không?” và “lời nói của Hoa Kỳ có đáng được tin tưởng không?”. (Nguyễn Văn Thiệu, 1975)
Quan điểm của các bên lộ rõ trong cùng một không gian buổi tiệc. Chính quyền VNCH nhìn khoản viện trợ bổ túc như phần tiếp nối của một nghĩa vụ chiến lược và đạo đức mà Hoa Kỳ chưa thể đơn phương chấm dứt. Ngược lại, trong phái đoàn Quốc hội Hoa Kỳ tồn tại nhiều sắc thái quan điểm. Một số người như Bartlett hoặc Flynt được ghi nhận là còn quan tâm hơn đến số phận của VNCH hoặc có xu hướng không bác bỏ nhu cầu viện trợ. Tuy nhiên, nhóm phản chiến và hoài nghi – tiêu biểu là Abzug, Fraser, McCloskey và những người quan tâm đến vấn đề tù chính trị, tự do báo chí, tham nhũng – đã chi phối mạnh không khí của chuyến đi. Bữa tiệc phản ánh điểm đứt gãy cuối cùng của một liên minh đã mất nền tảng đồng thuận.
Đầu tháng 3 năm 1975, khi chiến trường miền Nam sắp bước vào giai đoạn căng thẳng, vấn đề quyết định không còn chỉ là sức mạnh quân sự của VNCH, mà là việc đồng minh chủ chốt của họ đã không còn đồng thuận về ý nghĩa, chi phí và trách nhiệm của cuộc chiến. “Buổi chiêu đãi đặc biệt” tại Dinh Độc Lập là lát cắt cho thấy sự kết thúc của “một liên minh”.
Tài liệu tham khảo:
Nguyễn Tiến Hưng & Jerrold L. Schecter. (1987). Hồ sơ mật Dinh Độc Lập (Cung Thúc Tiến và Nguyễn Cao Đàm dịch). C&K Promotions.
Hồ sơ phái đoàn Quốc hội Hoa Kỳ viếng thăm VNCH từ ngày 27.02-01.03.1975, hồ sơ 2157/ĐIICH, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, TP.HCM.
Danh sách khách dự tiệc của Tổng thống ngày 1/3/1975. Phông Đệ nhị Cộng hòa, hồ sơ số 1257, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II, TP.HCM.
Department of State. (2010). Foreign Relations of the United States, 1969–1976, Volume X, Vietnam, January 1973–July 1975, Document 168.
Bella S. Abzug. (không ngày). Cảm nghĩ về Đông Dương [Tóm lược nội dung]. Trung tâm Lưu Trữ Quốc Gia II, Tp.HCM. (Phủ Thủ Tướng VNCH (Hồ sơ số 3760))
Bộ Ngoại Giao VNCH. (1975, Tháng Hai 19). Biên bản họp liên bộ tại Bộ Ngoại giao [VNCH] ngày 18/2/1975 về tiếp đón phái đoàn QH Hoa Kỳ. Trung tâm Lưu Trữ Quốc Gia II, Tp.HCM. (Phủ Tổng Thống Đệ II Cộng Hòa (Hồ sơ số 2157)).
Nguyễn Văn Thiệu. (1975, Tháng Ba 1). Lời nói chuyện của Tổng thống VNCH trong buổi cơm tiễn phái đoàn Quốc Hội Hoa Kỳ. Trung tâm Lưu Trữ Quốc Gia II, Tp.HCM. (Phủ Thủ Tướng VNCH (Hồ sơ số 3760)).
